HISTORIA IZBICY KUJAWSKIEJ
XX - lecie międzywojenne

Po rozbrojeniu Niemców w listopadzie 1918 r. przystąpiono do organizowania władz polskich. W połowie 1919 r. powstało województwo łódzkie, do którego powiat kolski należał aż do r. 1937, kiedy to przyłączono wschodnie tereny Wielkopolski do województwa poznańskiego. Tuż po odzyskaniu niepodległości podjęto starania o przywrócenie Izbicy praw miejskich. Niestety zamierzeń ich przywrócenia nie udało się zrealizować. Osada liczyła wówczas 4500 mieszkańców, z czego 56 % stanowili Żydzi, Polaków było 42 % , a Niemców 1,9%.

Wiatraki i cmentarz żydowski w okresie międzywojennym [źródło: Hederych J., Izbica Kujawska w XX w., [w:] Zapiski kujawsko - dobrzyńskie, t. 12: miasta Kujaw i ziemi dobrzyńskiej w XX wieku, Włocławek 1998.]

Władze w gminie na podstawie dekretów Naczelnika Państwa, Józefa Piłsudskiego z 1918 r. i 1919r. sprawował samorząd z Radą Gminną, która była najważniejszym organem. Funkcję wykonawczą pełnił Zarząd Gminny, w skład którego wchodzili wójt i ławnicy. "W skład administracji wchodzili: wójt, podwójci, sekretarz i dwaj pomocnicy, instruktor rolny oraz dwie osoby z personelu fizycznego" ⁴. W początkowym okresie uchwały dotyczące gminy były podejmowane przez ogólne zebranie mieszkańców. Zbierało się ono na placu gminnym, pod przewodnictwem wójta, bądź podczas wyborów pod przewodnictwem najstarszego sołtysa. Z powodu spadku frekwencji po 1918 r. ostatecznie postanowiono zrezygnować z zebrań ogólnych, a większość kompetencji przejęła Rada Gminy.

Jednym z celów polskiej administracji była likwidacja brzydkich i łatwopalnych, a co za tym idzie stwarzających zagrożenie budynków w Izbicy. "20 czerwca 1922 r. zwrócono się do Wydziału Powiatowego [...] w Kole o wydanie zakazu pokrywania jakichkolwiek budowli w osadzie słomą albo trzciną; dążono też by dotychczasowe dachy z tych materiałów zostały w jak najszybszym czasie zmienione na bardziej estetyczne i mniej łatwopalne." ⁵

Zarówno przed I wojną światowa jak i w okresie międzywojennym kursował z Włocławka do Koła dyliżans. Zajazd znajdował się w budynku oddzielającym stary i nowy rynek. Ze względu jednak na wysoką cenę i niedogodne godzin kursowania ten środek lokomocji nie mógł się stać bardziej powszechny. Dużym sukcesem stało się wprowadzenie w 1927 roku komunikacji autobusowej. Tutaj również nie brakowało problemów, m.in przeładowane autobusy, pijaństwo kierowców, zawieszanie kursów zimą.

Okres tuż po wojnie nie przyniósł radykalnych zmian w gospodarce. "W 1919 r. w osadzie 100% sklepów było w posiadaniu Żydów. Izbica należała do miejscowości na Kujawach wschodnich, w których Żydzi całkowicie zmonopolizowali handel skórami" ⁶. Jednak z biegiem czasu sytuacja się zmieniała. Już w 1920 roku spośród 52 sklepów do Żydów należało 40., w tym 2 zaliczane do bardzo zamożnych, mianowicie Franciszka Kopczyńskiego i Mendla Salmonowicza. Z kolei w 1935 roku było 175 sklepów, nie da się jednak ustalić jaka część z nich należała do poszczególnych grupy narodowościowych. Wolf Gimpel, żyjący do niedawna naoczny świadek tamtych lat, "wśród większych placówek, tych z artykułami kolonialnymi wskazał właścicieli: Asza, Ester Kotowską, Rozenbluma, Markiewicza, Chune Sochaczewskiego, Lajzera Jakubowskiego, Dobrzyńskiego i Hendel Bielawską" ⁷. Ponadto w Izbicy swoje miejsce mieli także krawcy, szewcy, blacharze, rzeźnicy, fryzjerzy, furmani. W Izbicy Kujawskiej w 1935 roku istniało 60 warsztatów rzemieślniczych. Warto tutaj dodać, iż w okresie dwudziestolecia wojennego w miasteczku nie było żadnych większych zakładów przemysłowych.

W integracji środowiska ważna rolę odegrało szkolnictwo. W omawianym czasie w Izbicy działały dwie szkoły - katolicka i luterańska. Polskie władze dokonały podziału uczniów, a kryterium było miejsce zamieszkania.

Powolne zmiany miały miejsce również w lecznictwie. Tuż po odzyskaniu niepodległości w Izbicy działał dentysta Mieczysław Arcichowski, który "na początku lat trzydziestych zakończył praktykę dentystyczną w Izbicy Kujawskiej" ⁸ "W 1930 r. praktykowało dwóch lekarzy: Polak Bolesław Kłossowski (od 1889) i Żyd Chaim Klein (od 1924) oraz felczer Jakub Pajęcki (od 1913). Pięc lat wcześniej zarejestrowano 3 akuszerki." ⁹. "Od roku 1933 do 1939 praktykował w osadzie dr Henryk Lipszyc (ur.1894 r.)." ¹⁰ "Dnia 22 kwietnia 1939 r. została zawarta umowa pomiędzy wójtem a drem Kłossowskim, który objął posadę lekarza rejonowego w Izbicy [...]." ¹¹ .

W miasteczku działał także teatr amatorski, który był prowadzony przez Bronisława Krzyżanowskiego, artystę i malarza. W 1909 r. powstała Ochotnicza Straż Pożarna, a w okresie I wojny światowej Niezgódzki i Adamski założyli orkiestrę. "Polak, nauczyciel muzyki - Władysław Lewandowski - prowadził żydowską orkiestrę klubu sportowego "Makabi" [...]" ¹² W latach 1925-27 powstała remiza strażacka, posiadająca salę widowiskową. Działało także kino "Polonia", którego właścicielem był Franciszek Kopczyński. Dzięki staraniom Krzyżanowskiego w okresie dwudziestolecia międzywojennego powstała także biblioteka.