 W dwudziestoleciu międzywojennym w Polsce ukazywała się znaczna liczba publikacji – zarówno książek, jak i artykułów – nacechowanych antysemickimi i ksenofobicznymi treściami. Nieprzychylne komentarze kierowano nie tylko wobec Żydów, ale również wobec innych mniejszości narodowych i religijnych zamieszkujących ówczesne ziemie polskie, np. Niemców. Zjawisko to nasiliło się szczególnie w drugiej połowie lat trzydziestych XX wieku.
Antysemicka i nacjonalistyczna retoryka obecna była nie tylko w publikacjach ogólnokrajowych, ale – co istotne – także w prasie lokalnej. Dobrym przykładem jest numer "Życia Kolskiego", w którym ukazały się dwie wyjątkowo nienawistne wzmianki dotyczące Izbicy: jedna zatytułowana "Podczas kolędy chowa Żyda do kuchni", druga – "Lutrzy na dachu katolickiego kościoła". Co je łączy? Przede wszystkim wrogość wobec osób postrzeganych jako "nie-Polacy". Narracja była jasna: Żydzi i Lutrzy zabierają Polakom pracę. Pojawiają się tu wobec Żydów pogardliwe określenia, takie jak "Moniek" czy "Srulek". Nie miało znaczenia, że np. firma Otto Nendze posiadała doświadczenie w budowie i renowacji świątyń, w tym kościoła ewangelickiego w Izbicy Kujawskiej, oraz że mogła zaproponować korzystniejsze warunki finansowe. Również zatrudnienie czeladnika żydowskiego w zakładzie krawieckim Józefa Biernackiego było oceniane nie przez pryzmat fachowości, lecz przez narodowość. Dla redakcji "Życia Kolskiego" nie było tu miejsca na jakąkolwiek refleksję, liczyła się tylko z góry przyjęta nacjonalistyczna narracja.
W tym samym czasie w Niemczech rozwijała się ideologia narodowego socjalizmu, oparta na antysemityzmie, rasizmie i kulcie wyższości „rasy panów”. Jej konsekwencje – Holokaust, wojna totalna, zagłada milionów są dziś powszechnie znane. Z pewnym zdziwieniem spotykam się z pojawiającymi się opiniami, że Polacy w żadnym wypadku nie brali udziału w eksterminacji Żydów i że każda sugestia współudziału jest atakiem na polską rację stanu. Istnieją przecież badania historyczne, które dokumentują przypadki udziału Polaków w pogromach, np. mord w Jedwabnem z 10 lipca 1941 roku, dokonany przez lokalnych mieszkańców pod niemiecką inspiracją. Z drugiej strony Polacy są też narodem z największą liczbą odznaczonych tytułem „Sprawiedliwy wśród Narodów Świata” za ratowanie Żydów. Analizując skalę przedwojennej nagonki na mniejszości narodowe, trudno przyjąć, że wraz z wybuchem wojny 1 września 1939 roku antysemityzm i nacjonalizm zniknęły, a ich miejsce zajęła wyłącznie solidarność. Jeśli chodzi o mniejszość niemiecką to jednym z najbardziej kontrowersyjnych wydarzeń na tle napiętych relacji narodowościowych była tzw. "krwawa niedziela" w Bydgoszczy, jaka miała miejsce 3 i 4 września 1939 roku, kiedy to z rąk Polaków miało zginąć co najmniej 250 Niemców. Do dziś trwają spory co do interpretacji tych wydarzeń.
Wróćmy jednak do Izbicy. Równolegle z wydarzeniami w Bydgoszczy, w kujawskim miasteczku dochodziło do przypadków demolowania sklepów prowadzonych przez Niemców – jeszcze przed wkroczeniem wojsk niemieckich. Następnie po latach brutalnej okupacji nadszedł rok 1945. Zdecydowana większość Niemców z tych terenów uciekła przed nadciągającą Armią Czerwoną. Koszmar wojny się skończył. Ale czy dla wszystkich? Dla wielu Niemców, którzy pozostali – często starszych, związanych z miejscem od pokoleń, zachowujących się lojalnie wobec lokalnej społeczności - nastał kolejny rozdział cierpienia. W Lubrańcu na początku 1945 roku powstał obóz dla niemieckiej ludności cywilnej. Według relacji, z rąk Polaków w obozie tym zginął m.in. Johann Kersten – kantor i nauczyciel z Pasieki. Wyjątkowym sadystą okazał się komendant tego obozu Zygmunt Wyłoga, o którym w pobliskim Lubrańcu krążyły legendy, w głównej mierze dotyczące jego bestialstwa. W Nieszawie, w lutym 1945 roku, doszło do wstrząsającego wydarzenia – kilkudziesięciu ewangelików, w tym kobiety i dzieci, zostało utopionych w Wiśle przez katolickich mieszkańców miasta. Przez lata milczano o tym wydarzeniu. Również w Aleksandrowie Kujawskim miało dojść do mordów na Niemcach – mówi się o około 130 ofiarach.
Dlaczego o tym wszystkim piszę? W najbliższą niedzielę znów dokonamy ważnego wyboru, który wyznaczy kierunek w jakim podąży nasz kraj w ciągu najbliższych lat. Oczywiście każdy ma jakieś poglądy czy też preferencje polityczne. Lewica w ostatnich latach ustępuje w Polsce jak i Europie ugrupowaniom prawicowym. Jedni się cieszą z tego powodu, inni zaś nie. Uważam, że większym problemem jest to, że nasz kraj niewątpliwe "brunatnieje". Są kandydaci dla prezydenta, którzy otwarcie bądź bardziej skrycie dają do zrozumienia, iż Polska ma być tylko dla Polaków, uderzają w Ukraińców, z których olbrzymia większość uczciwie w naszym kraju pracuje i płaci w Polsce podatki. Pod hasłem pozornej nowoczesności i konieczności "prawdziwych zmian" przemycana jest ta sama, opisana przeze mnie wyżej, tępa nacjonalistyczno-ksenofobiczna propaganda, jaką uprawiały niektóre środowiska przed 1939 rokiem. Jeden z kandydatów potrafił przed laty nagrać dokumentalny paszkwil na temat Marcina Lutra, mało tego stojąc przed jedynym pomnikiem Marcina Lutra w Polsce znajdującym się w Bielsku-Białej nawoływał do jego demontażu. Człowiek ten mówił to w miejscu, gdzie obecność luteran jest wyjątkowo widoczna. Prowokacja? Obawiam się niestety, że to świadomie działanie zgodne z jego światopoglądem. Patriotyzm i nacjonalizm to dwa różne pojęcia. Mamy też kandydata może mniej "brunatnego", aczkolwiek jawnie podziwiającego Putina. Odpowiedzieć warto sobie też na pytanie, czy aby na pewno etycznym postepowaniem jest zawłaszczanie biało-czerwonej flagi tylko dla własnego obozu politycznego, jak czyni to jeden z kolejnych kandydatów. Zostawiam Państwa z tymi refleksjami.
Zamieszczam skany obu wzmianek, które udostępnił p. Konrad Kołodziejski. Zamieszczam ponadto mapę Lubrańca z zaznaczonym obozem dla ludności niemieckiej pochodzącą z opracowania E. Eichalkraut "Deutsche Dörfer im Kreis Lipno, Dobriner Land (Polen) Teil II wydanego w 2000 roku w niemieckim Wuppertal.
Miłej lektury i odpowiedzialnego wyboru.
BŁAŻEJ NOWICKI
[Wzmianka "Podczas kolędy chowa żyda do kuchni"]
[Wzmianka "Lutrzy na dachu katolickiego kościoła"]
[Mapa Lubrańca z zaznaczonym obozem dla cywilnej ludności niemieckiej]
[Skomentuj na Facebooku]
|
Antysemityzm, nacjonalizm i ksenofobia nie jest nam obca. Także w Izbicy
Izbica do 1945r.
