ŻYDZI W IZBICY KUJAWSKIEJ

Żydowska Biblioteka Społeczna i Czytelnia w Izbicy Kujawskiej

Nie tylko Polacy organizowali i prowadzili instytucje kulturalno-społeczne w Izbicy Kujawskiej w okresie międzywojennym. Także przedstawiciele mniejszości wyznaniowych na terenie naszej gminy miały swoje organizacje, których celem było krzewienie kultury. Z pewnością izbiccy Żydzi wyróżniali się pod względem skali przedsięwzięć podejmowanych w tej sferze. Poniżej zamieszczamy opracowanie, będące zarysem historii działalności Żydowskiej Biblioteki Społecznej i Czytelni w Izbicy Kujawskiej. Tekst opracowany został na podstawie najnowszych badań przeprowadzonych przez Przemysława Nowickiego, lokalnego badacza diaspory żydowskiej, we współpracy z Moniką Polit, jidyszystką, związaną z placówkami naukowymi w Warszawie (notka bibliograficzna na końcu artykułu)

Afisz spektaklu pt."Sprzedaż Józefa" z 1928 roku, (źródło: Archiwum Państwowe w Poznaniu. Oddział w Koninie, zespół: 54/35/0 „Akta gminy Izbica Kujawska (powiat Koło)” z lat [1848] 1870-1954, sygn. 1292, k. 11)

Na początku XX wieku wśród ludności żydowskiej nastąpił wyraźny wzrost zainteresowania literaturą w języku hebrajskim i jidysz. Cena książek była wówczas wysoka i niewiele osób na ich zakup mogło sobie pozwolić. Aby temu zaradzić zaczęto masowo tworzyć biblioteki i czytelnie, dzięki którym mniej zamożni przedstawiciele społeczeństwa mogli zetknąć się z szeroko pojętą kulturą. Nowy trend dotarł także do osady Izbica Kujawska. W październiku 1924 r. została zarejestrowana Żydowska Biblioteka Społeczna i Czytelnia w Izbicy Kujawskiej. Jej poprzedniczką była "Jüdische Gesellschaftliche Bibliothek", która powstała w okresie niemieckiej okupacji Królestwa Polskiego (lata 1916-1917) W odrodzonej Polsce bibliotekę do życia powołała Organizacja Syjonistyczna w Polsce, która posiadała własny oddział w Izbicy Kujawskiej. Żydowska Biblioteka Społeczna i Czytelnia funkcjonowała jako stowarzyszenie. Zgodnie z wymogami prawnymi posiadała statut, który określał cel i teren jej działania, dysponowała własnymi pieczęciami, posiadała nawet własny papier firmowy z nadrukiem. Stowarzyszeniem kierowało ogólne zebranie, które wybierało zarząd. Na podstawie zachowanych pieczęci wiadomo, że w 1932 roku przewodniczącym zarządu był Josef Łepek, a jednym z jego członków Zelig Wende. Do podstawowych celi realizowanych przez organ wykonawczy biblioteki należał rozwój czytelnictwa publicznego, co wiązało się z zakupem książek, prowadzeniem katalogów i statystyk czytelnictwa. Funkcjonowanie biblioteki nie byłoby możliwe bez określonego systemu finansowania. Podstawowym źródłem jej utrzymania były składki członkowskie, imprezy dochodowe oraz dobrowolne datki jej członków i miłośników. Biblioteka prawdopodobnie nie była dotowana przez gminę wyznaniową żydowską, władze lokalne i inne instytucje państwowe.

Już pod koniec lat dwudziestych ubiegłego wieku biblioteka dysponowała 5 tys. woluminów w języku jidysz, polskim, hebrajskim i niemieckim. Dla porównania w 1938 roku w powiatowym mieście Kole działały dwie biblioteki żydowskie, mianowicie: społeczna (posiadająca księgozbiór liczący 8423 woluminów) i Biblioteka przy Żydowskim Klubie Towarzyskim (ze znikomą liczbą 120 woluminów) Pewne jest, iż w 1933 roku Żydowska Biblioteka i Czytelnia Społeczna w Izbicy Kujawskiej posiadała świetlicę oświatową. Korzystały z niej osoby w przedziale wiekowym od 11 do 35 lat. Miesięcznie odwiedzało ją 25 chłopców, 20 dziewcząt oraz 30 osób dorosłych. Kadrę świetlicy stanowiło siedem osób, które przez trzy dni w tygodniu w godzinach 18.00-20.00 udostępniały wypożyczającym księgozbiór, który wynosił 2 tys. woluminów. Były to pozycje starannie wybrane dla młodzieży, które zostały wcześniej wyodrębnione z księgozbioru ogólnego.

Biblioteka żydowska w Izbicy Kujawskiej organizowała także szereg imprez kulturalnych. Fukcjonowało przy niej kółko teatralne, które przygotowywało amatorskie przedstawienia. Spektakle odbywały się na scenie izbickiego Teatru "Polonia". Mieścił się on w powstałym w 1919 roku kompleksie budynków (obok teatru znajdowały się: kino, restauracja, poczta i apteka), należących do Franciszka Kopczyńskiego, izbickiego przedsiębiorcy. Dnia 2 października 1928 r. we wtorek w Teatrze „Polonia” wystawiono pięcioaktową operetkę historyczną pt. „Sprzedaż Józefa”, według sztuki napisanej przez Lateinera(prawdopodobnie: Joseph Lateiner (1853 - 1935), urodzony w Rumunii dramaturg, jeden z prekursorów teatru jidysz, tworzący w późniejszym okresie życia w USA). W programie przewidziano „pocztę francuską i różne niespodzianki”. Aktorzy, w skład których wchodzili sami amatorzy, niewątpliwie czytelnicy biblioteki, dysponowali kostiumami wypożyczonymi z Łódzkiej Filharmonii. Spektakl rozpoczął się o godz. 20.00, natomiast zakończył zabawą taneczną do rana. Z kolei 8 grudnia 1928 r. (sobota) wystawiono operetkę historyczną w czterech aktach pt. „Sabat Kodesz, czyli Chaje-Szmaje”. Przedstawienie amatorskie połączone było ze śpiewem i tańcem w choreografii Fajnmana. Rozpoczęło się ono o godz. 20.00 i zakończyło zabawą taneczną. Należy nadmienić, że biblioteka żydowska sprawowała piecze nad podobnymi imprezami w sąsiednich gminach. W dniu 4 stycznia 1930 r. w sali miejskiej w Sompolnie odbyło się przedstawienie operetkowe w czterech aktach pt. „Dos Pintełe Jid – Punkt Judaizmu”, z udziałem Oli i M. Zilberbergów, artystów z opery i teatru ludowego w Tel-Awiwie, a żydowska biblioteka z Izbicy Kujawskiej zapewniła oprawę muzyczną.

Ciepłe wspomnienia o działalności Żydowskiej Biblioteki i Czytelni Społecznej w Izbicy Kujawskiej w okresie dwudziestolecia międzywojennego miała Sara Sznek-Bosak (ur. 1913 r. – data śmierci nieznana), rodowita izbiczanka: "Mieliśmy bibliotekę najlepszą w Izbicy. Autorami byli znani autorzy w świecie, np. Wiktor Hugo, Ilja Erenburg, Arnold Zweig, Maksym Gorki, Władysław Reymont, Henryk Sienkiewicz, Tadeusz Boy Żeleński i wielu innych. W bibliotece, szczególnie zimą w piątkowe wieczory, odbywały się dyskusje o literatach, literaturze. [...] Dziewczęta czytały w języku polskim. Chłopcy w języku żydowskim, dyskusje bywały w obu językach. Oprócz tego mieliśmy kółka dramatyczne w których byłam dość aktywna. Grałam przeważnie stare kobiety. Ubierano mnie w suknie, charakteryzował mnie Pajęcki, z zawodu felczer".

Niestety jesienią 1939 r. Żydowska Biblioteka Społeczna i Czytelnia w Izbicy Kujawskiej została zamknięta. Oznaczało to jednocześnie zaprzestanie działalności przez kółka dramatyczne i grupy teatralne. Polityka niemieckiego okupanta wobec ludności żydowskiej była bezlitosna. Bardzo szybko rozpoczął się proces niszczenia śladów kultury żydowskiej. Smutny los podzieliły: święte księgi w synagodze, zbiory biblioteczne oraz macewy na cmentarzu. W ramach "die Endlösung der Judenfrage" (ostateczne rozwiązanie kwestii żydowskiej) w styczniu 1942 r. niemal wszyscy Żydzi zostali zgładzeni w ośrodku zagłady w Chełmnie nad Nerem (Kulmhof). Polacy, którzy weszli w posiadanie porzuconego mienia ruchomego i nieruchomego natrafiali na pojedyncze egzemplarze książek, które nie zostały zwrócone w terminie do biblioteki. Część z nich zrozumiała, iż jest to jedna z niewielu pozostałości po wymordowanej mniejszości i zachowała książki po dzień dzisiejszy. Inni wykorzystali pergamin, skórę z książek jako materiał budowlany. Podobny los spotkał macewy, które miejscowe władze wykorzystały na budowę krawężników, utwardzono nimi też część dróg oraz podwórza domostw.

Czasu nie jesteśmy w stanie cofnąć. Nie uratujemy tego, co już raz na zawsze zostało utracone. Jedyne co nam pozostaje, to pielęgnować pamięć o ludziach, którzy żyli wśród nas i którzy zapewne nigdy nie spodziewali się tego, co przyniesie im wybuch II wojny światowej...

Dzięki pisemnej zgodzie udzielonej serwisowi Izbica Kujawska Online przez Archiwum Państwowe w Poznaniu. Oddział w Koninie, prezentujemy szerszemu gronu odbiorców namacalny ślad działalności Żydowskiej Biblioteki Społecznej i Czytelni w Izbicy Kujawskiej. Jest nim zdjęcie afisza, który zapowiadał spektakl pt."Sprzedaż Józefa" z 1928 roku (opisany powyżej) Oryginalny dokument znajduje się w zbiorach wspomnianego archiwum, zespół: 54/35/0 „Akta gminy Izbica Kujawska (powiat Koło)” z lat [1848] 1870-1954, sygn. 1292, k. 11 i dostępny do obejrzenia na miejscu w Koninie.

opracował: Błażej Nowicki

na podstawie:

P. Nowicki, M. Polit, Żydowska Biblioteka Społeczna i Czytelnia w Izbicy Kujawskiej (1916/7-1933), „Zapiski Kujawsko-Dobrzyńskie” t. 26: Kujawy wschodnie i ziemia dobrzyńska po drugiej wojnie światowej do reformy administracyjnej w 1975 roku, Włocławek 2011, s. 141-154.

P. Nowicki, Relacje Sary Sznek-Bosak i Wolfa Gimpla jako źródło do dziejów Żydów izbickich - przed, w trakcie i po Zagładzie, „Zapiski Kujawsko-Dobrzyńskie” t. 25: Jubileuszowy: Czasopisma na Kujawach wschodnich i w ziemi dobrzyńskiej w XX wieku i na początku XXI wieku, Włocławek 2010, s. 153-165.