Broń i narzędzia kultury pucharów lejkowatych

W środkowym okresie neolitu, w drugiej połowie IV tysiąclecia p.n.e., na naszych ziemiach zapanowała kultura pucharów lejkowatych. Przynajmniej część jej wytworów ma charakter rodzimy. Swą nazwę zawdzięcza przewodniej formie naczyń glinianych o wydłużonej i lekko rozchylonej szyjce. Genezy tej kultury uczeni dopatrują się w oddziaływaniu bardziej rozwiniętych społeczności z południa Europy na ludy zamieszkujące tereny dzisiejszej Polski, północnych Niemiec i Danii. Z czasem kultura pucharów lejkowatych zajęła wielkie obszary niemal całego kontynentu i trwała, miejscami, ponad 1000 lat.

W Polsce można wyróżnić dwie jej grupy: wschodnią i południową. W grupie wschodniej wyraźnie zaznaczyły się trzy etapy rozwojowe, w których najstarszy nazywany jest fazą sarnowską ( od stanowiska archeologicznego w Sarnowie).

Ludność kultury pucharów lejkowatych zajmowała się, przede wszystkim, uprawą roli i hodowlą zwierząt. Prace polowe polegały na użyźnianiu gleby sposobem wypaleniskowym i wzruszaniu jej za pomocą narzędzi ornych, takich jak motyka, czy radło. Pola nierzadko zakładano na wcześniej wykarczowanych obszarach leśnych.

Uprawiano głównie kilka gatunków pszenicy i jęczmienia, słabiej zaś proso i owies. Poza nimi istotne znaczenie miały groch i len. Hodowano zasadniczo bydło i świnie, a także owce i kozy.

Schemat połączenia sumikowo-łątkowego

Ważną rolę odgrywał pies. Rolnictwo i hodowla prowadzone były w tej części Kujaw z taką intensywnością, jaka powtórzyła się tu dopiero u schyłku średniowiecza, czyli po upływie blisko pięciu tysięcy lat ! Wyraźnie zmalało więc znaczenie myśliwstwa, zbieractwa i rybołóstwa, chociaż zasobność natury sprzyjała i takim formom działalności.

Tryb życia, jaki wiodła ludność kultury pucharów lejkowatych, nie był jednak zupełnie osiadły. Osady lokowano na terenach sprzyjających gospodarce rolno - hodowlanej i użytkowano je do czasu wyeksploatowania środowiska. Następnie przenoszono się w inne miejsca. Poza osadami, z wykopalisk, znane są również obozowiska sezonowe. Skupisko takie, tzn. osadę z przyległymi obozowiskami, odkryto np. w Sarnowie. Domy stawiano jako wolnostojące, ziemianki i półziemianki. Ich wielkość była zróżnicowana od kilku do kilkudziesięciu metrów kwadratowych powierzchni. Znano już konstrukcję na zrąb i sumikowo - łątkową, a więc taką, jaką stosowano 3000 lat później w Biskupinie !

Spośród zajęć domowych należy wymienić tkactwo i garncarstwo, a także produkcję narzędzi z rogu, kości, drewna, kamienia i krzemienia.

Krzemień był bardzo cenionym surowcem i na Kujawy docierał z rejonu Gór Świętokrzyskich, Świeciechowa, a nawet z Wołynia i Rugii. Znane są kopalnie krzemienia o wielkiej ilości szybów, użytkowane przez kilkaset z górą lat.
Wyrabiano z niego głównie narzędzia i broń, w tym topory bojowe i głowice maczug, wzorowane na pierwszych wyrobach miedzianych. Zdecydowanie, w okresie tym, można po raz pierwszy wyróżnić broń o znaczeniu militarnym.

Zagadnieniem, które mimo wszystko, najbardziej fascynuje uczonych, jest sfera wierzeń ludności kultury pucharów lejkowatych.
Pokrewieństwo rodowe wyznaczała wiara w jednego i wspólnego dla danej grupy przodka zwierzęcego. Zwierzęciem takim mógł być na przykład pies, którego mózg traktowano jako przysmak i zjadano, zapewne, w trakcie obrzędowych biesiad. Również znaleziska fragmentów pancerzy zjedzonych żółwi błotnych potwierdzają tę hipotezę, jak też zwracają uwagę na kulty bóstw umiejscawianych w wodach i bagnach. Woda zawsze miała moc życiodajną, stąd wszystko, co się z nią wiązało, mogło mieć znaczenie magiczne. W grobach kujawskich odkrywano warstwy błota rzecznego z ogromną ilością muszelek małż i ślimaków. Gdzie indziej zaś natrafiano na pozostałości ofiar składanych bóstwom nad brzegami akwenów wodnych, niekiedy nawet na specjalnie wybudowanych pomostach.

Innym dowodem praktyk kultowych są znaleziska czaszek ze śladami trepanacji. Uznaje się, że zabieg ten dokonywany był zarówno w celach medycznych, jak i magicznych. Operacje, przeprowadzane oczywiście narzędziami kamiennymi, bardzo często kończyły się pomyślnie dla pacjentów. Świadczą o tym zachowane czaszki ze śladami zrostów po kilkakrotnych nawet trepanacjach.

Poza tym, symbolicznego znaczenia należy doszukiwać się w siekierach i toporach, na co wskazują ich miniaturowe modele wykonane z gliny, kamienia, bądź bursztynu. Podobnie rzecz się przedstawia z figurkami owiec i wołów, które mogły służyć obrzędom, mającym na celu zapewnienie dobrobytu i pomnożenie majątku.

Spośród wierzeń i rytuałów najbardziej charakterystyczne są jednak kult zmarłych i wiara w życie pozagrobowe. Nie są to wierzenia nowe.
Już, co najmniej, kilkadziesiąt tysięcy lat wcześniej, zmarłych grzebano w jaskiniach, bądź zabezpieczano miejsca ich pochówków przed szybkim zniszczeniem. W omawianym okresie cmentarzyska lokowano poza obrębem osad, nieboszczyków zaś układano w grobach na wznak, wyposażając ich na dalszą drogę nader skromnie. Cześć oddawano więc zmarłym w trakcie obrzędów pogrzebowych. Z reguły cmentarzyska były płaskie (np. w Czamaninku k. Sarnowa), natomiast do wyjątków należą wielkie budowle grobowe.

Podsumowując należy stwierdzić, że kultura pucharów lejkowatych była bardzo ważnym etapem rozwojowym w dziejach neolitu, a przemożne wpływy odnaleźć można w następnych stuleciach. Zostały po niej liczne zabytki, dzięki którym udało się, z dużą dozą prawdopodobieństwa, odtworzyć życie ludzi w tamtych czasach.